De Tijdmachine
Dezelfde huiskamer, vier keer. In 1880, in 1930, in 1975 en vandaag. De schoen staat er elke keer, maar wat erin ligt verandert, en de manier waarop je hoort dat de Sint eraan komt verandert nog veel meer.
Zet de tijdmachine op een jaar
Schuif langs de vier tijdvakken. De kamer is steeds dezelfde, kijk maar naar het raam.
1880: een appel is al feest
Het is koud in huis, want alleen de kamer met de kachel wordt warm gestookt. Je zet je schoen bij die kachel, want dat is de gezelligste plek van het huis. Licht komt uit een petroleumlamp en die gaat op tijd uit, want petroleum kost geld.
In je schoen
Een appel of een sinaasappel, wat speculaas of kruidnoten en als het meezat een houten speelgoedje of een taaipop. Een chocoladeletter zat er nog niet in.
Op tafel
Speculaas, taaitaai, borstplaat en marsepein. De letters die op tafel lagen waren nog van brood- of banketdeeg, niet van chocolade.
Hoe je van de Sint hoorde
Van je ouders, van de meester op school en uit prentenboeken. Er was geen radio en er was geen televisie, dus alles ging van horen zeggen.
Weetje
Dat Sinterklaas met een stoomboot uit Spanje komt, staat in een prentenboek van de Amsterdamse schoolmeester Jan Schenkman dat rond 1850 verscheen. Dat beeld is dus best jong.
1930: de Sint komt de kamer in via de radio
Er hangt een lamp aan het plafond en die kun je aandoen met een knopje, wat nog steeds een klein wonder is. In de hoek staat een houten kast met stof ervoor gespannen. Als je die aanzet, komt er een stem uit. Iedereen gaat er dan omheen zitten en niemand zegt nog wat.
In je schoen
Een chocoladeletter, een mandarijn, marsepein en soms blikken speelgoed. Chocolade werd tegen het einde van de negentiende eeuw dankzij fabrikanten als Verkade en Droste goedkoper en gewoner, en zo verdrong de chocoladeletter de oudere letter van deeg.
Op tafel
Speculaas, pepernoten en een banketletter. Marsepein maakten veel gezinnen zelf, want kant en klaar kopen was duur.
Hoe je van de Sint hoorde
Via de radio. In 1930 telde Nederland ongeveer 140.000 radioluisteraars; een jaar later waren dat er al 430.000. De radio werd in korte tijd een huiskamermedium.
Weetje
Pepernoten zijn veel ouder dan het Sinterklaasfeest zoals wij het kennen. Een van de eerste Nederlandse recepten voor peperkoekjes staat in een boek van Carolus Battus uit 1593.
1975: allemaal voor de buis
De kamer heeft bloemetjesbehang en op de vloer ligt een groen kleed. In de hoek staat een houten kast op pootjes met een bol glazen scherm erin. Je moet aan een knop draaien om van zender te wisselen, en er zijn er maar twee.
In je schoen
Een chocoladeletter, taaitaai, marsepein en een klein plastic speelgoedje. Een stripboek of een pakje kaarten kwam er ook regelmatig in.
Op tafel
Kruidnoten uit een zak van de supermarkt, en speculaas. Zelf bakken hoefde niet meer, want alles lag in de winkel.
Hoe je van de Sint hoorde
Van de televisie. De landelijke intocht wordt sinds 1952 uitgezonden, dus je kon de Sint zien aankomen zonder je huis uit te gaan.
Weetje
Kleurentelevisie bestond in Nederland vanaf 1967, maar het ging langzaam. Pas rond 1978 had ongeveer zes op de tien huishoudens er een. In 1975 keken heel veel kinderen dus nog in zwart-wit.
Nu: elke dag nieuws over de Sint
De televisie hangt plat aan de muur en is bijna even breed als het raam. Op de bank ligt een tablet. Je hoeft niet meer te wachten tot er iets over de Sint op tv komt, want er is elke dag iets, en je kunt het bovendien terugkijken wanneer je wilt.
In je schoen
Kruidnoten, een chocoladeletter en een klein cadeautje. En je legt er zelf iets bij: een tekening voor de Sint en een wortel voor Ozosnel.
Op tafel
Kruidnoten, speculaas, pepernoten, chocoladeletters en marsepein. Vaak liggen ze er al vanaf september, tot ongeduld van heel veel ouders.
Hoe je van de Sint hoort
Van het Sinterklaasjournaal, dat sinds 2001 in de weken voor pakjesavond wordt uitgezonden en tegenwoordig door de NTR wordt gemaakt.
Weetje
Wat wij meestal pepernoten noemen zijn eigenlijk kruidnoten. Kruidnoten zijn de ronde harde speculaasbolletjes. Echte pepernoten zijn zacht en hoekig en gemaakt van peperkoekdeeg.
Wat er in al die jaren echt veranderde
Vier keer dezelfde kamer, en toch drie grote verschillen.
Het eerste verschil zit in de schoen. In 1880 kreeg je iets kleins en iets eetbaars, en dat was genoeg om een hele week over te praten. Een sinaasappel kwam van heel ver en was in de winter bijzonder. Naarmate spullen goedkoper werden en winkels voller raakten, werd wat er in de schoen ligt vanzelf groter en gewoner. Dat maakt het niet leuker of minder leuk, het maakt het alleen anders.
Het tweede verschil zit in het snoepgoed. Speculaas en peperkoekjes bestonden al ver voor 1880, dus die zijn de echte constante. De chocoladeletter is er pas later bij gekomen: tegen het einde van de negentiende eeuw maakten fabrikanten als Verkade en Droste chocolade goedkoper en gewoner, en verdrong de chocoladeletter de oudere letter van deeg. Wie in 1880 een chocoladeletter kreeg, had ouders met veel geld.
Het derde en grootste verschil zit niet in wat je krijgt, maar in wat je weet. In 1880 hoorde je over de Sint van je ouders en van school. In 1930 kwam zijn stem de kamer in via de radio. Vanaf 1952 kon je de landelijke intocht op televisie zien, en sinds 2001 volg je hem dagelijks in het Sinterklaasjournaal. In honderdvijftig jaar is Sinterklaas van horen zeggen veranderd in iemand van wie je precies weet waar hij is.
En over honderd jaar?
Stel je voor dat er in 2126 een kind is dat deze pagina leest en denkt: wat vierden ze dat toen nog ouderwets. Wat zou dat kind dan in zijn of haar schoen vinden? Praat er eens over met de klas, of aan tafel thuis. Er is geen goed antwoord, want niemand weet het. Dat is juist het leuke.
- Wat ligt er in 2126 in de schoen? Nog steeds kruidnoten, of iets wat wij ons niet eens kunnen voorstellen?
- Waar zet je je schoen als er dan geen verwarming meer bij het raam staat?
- Komt de Sint dan nog met een stoomboot? En zo niet, waarmee dan wel?
- Hoe hoor je dan dat hij eraan komt? Bestaat het Sinterklaasjournaal dan nog?
- Wat zouden ze in 2126 het gekste vinden aan hoe wij het nu vieren?
- En welk stukje van het feest blijft volgens jou precies hetzelfde?
Wat je ook bedenkt, één ding weten we vrij zeker: er staat nog steeds ergens een schoen, er zit nog steeds iemand ongeduldig te wachten, en er zingt nog steeds iemand vals mee. Dat is in honderdvijftig jaar niet veranderd, dus waarom zou het nu ineens wel.
Verder kijken
Weer terug in het nu? Dit staat klaar.
- Het ZolderarchiefDe zolder van de Sint, vol spullen met een verhaal.
- Intocht in jouw stadDe stoomboot legt aan, maar waar precies?
- Het PepernotenlabDe oven aan en het hele huis ruikt naar kruidnoten.
- Sinterklaas GoedheiligmanEen plechtig oud liedje voor de goede Sint.
- Het Grote BoekBenieuwd wat er over jou in staat?